Jump to content

Claimhte na Cré-umhaoise

Nasc le teangacha eile
Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.

Is airm faobhair de chóimhiotal copair iad claimhte na Cré-umhaoise a táirgeadh ar fud na hEoráise ó thús an dara mílaois RC. Ba é an claíomh an chéad uirlis a ceapadh d'aon ghnó le húsáid in aghaidh daoine eile, agus glactar go forleathan lena theacht chun cinn mar fhianaise ar laochra speisialaithe agus ar chomhrac institiúidithe a bheith ag teacht ar an bhfód. Tá ceann de na díolamaí is dlúithe de chlaimhte na Cré-umhaoise san Eoraip tagtha chun solais in Éirinn: breis is sé chéad sampla ar taifead, agus a bhformhór aimsithe i bportaigh, in aibhneacha, agus in iarbhogaigh.[1][2]

Forbairt san Eoraip

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tháinig na chéad fhíorchlaimhte san Eoraip chun cinn go luath sa dara mílaois RC, de réir mar a fadaíodh miodóga cré-umha diaidh ar ndiaidh chun teacht ar an namhaid taobh amuigh de fhad láimhe. Tharla dul chun cinn mór timpeall an tríú haois déag RC nuair a nocht i Lár na hEorpa an claíomh "teanga greama" ar a dtugtar cineál Naue II. Sa dearadh seo teilgeadh an lann agus pláta an dornchla in aon phíosa amháin cré-umha, agus feirí ardaithe feadh na teanga inar cuireadh plátaí greama d'ábhar orgánach agus inar seamadh iad. Chuir an teilgean aonphíosa deireadh le príomhlaige na gclaimhte níos luaithe, is é sin an t-alt seamtha idir an lann agus an dornchla, a raibh claonadh ann teip faoi strus cliathánach an bhuille scuabtha.[3]

Ar na traidisiúin Eorpacha ba luaithe agus ba shaibhre bhí traidisiún na Aeigéige. Sa Chréit Mhíonóch agus i nGréig na Micéineach bhí claimhte fada sáite ar nós ráipéar (Cineálacha A agus B de chuid Sandars) á dtáirgeadh faoi thimpeall 1700 RC, ina measc samplaí maisiúla ó phálás Malia agus ó Uaigheanna Sloc Mhicéiné. Cosúil le ráipéir na hÉireann níos déanaí, is le seamanna a cuireadh dornchla ar na hairm chaola seo agus bhí siad i mbaol teipe faoi bhuillí scuabtha; tháinig cineálacha gearrtha agus sáite níos daingne, ar nós na gcineálacha adharcach agus croschruthach, ina n-áit sular ghlac an Aeigéis leis an Naue II sa dara haois déag RC.

Leath an Naue II agus a shliocht go tapa ó Lár na hEorpa go dtí an Ghréig, oirthear na Meánmhara, agus iarthar an Atlantaigh, agus mhair an dearadh breis is seacht gcéad bliain, ag teacht slán trí aistriú an iarainn. Chruinnigh a lann duilleogchruthach an mheáchan chun tosaigh le haghaidh buillí tréana gearrtha agus rinn úsáideach sáite á coinneáil aici. Is í an ilúsáid ghearrtha agus sáite seo sainchomhartha claíomh aibí Chré-umhaois na hEorpa, agus is é an cruth é a tháinig i réim in Éirinn ar deireadh.

Claimhte cré-umha lasmuigh den Eoraip

[cuir in eagar | athraigh foinse]

An tSín

[cuir in eagar | athraigh foinse]

D'fhorbair traidisiún ar leith agus traidisiún clúiteach sa tSín, áit ar tháinig an claíomh díreach défhaobhair ar a dtugtar an jian chun cinn i dtréimhse an Earraigh agus an Fhómhair (ón ochtú go dtí an cúigiú haois RC) agus ar bhain sé a chruth clasaiceach amach i dtréimhse na Stát Cogaíochta (475 go 221 RC). Bhí cáil ar ghaibhne stáit dheisceartacha Wu agus Yue as teicníc défhoirmithe inar teilgeadh croí den chré-umha íseal-stáin ar mhaithe le righneas agus inar cuireadh faobhair den chré-umha ard-stáin leis ar mhaithe le cruas.[4]

Is é an toradh is cáiliúla ar an traidisiún seo Claíomh Goujian, a tochlaíodh i 1965 as tuama de chuid Chu ag Jiangling, Cúige Hubei, agus a leagtar de réir a inscríbhinne ar Goujian, rí Yue (a bhí i réim ó 496 go 465 RC). In ainneoin breis is dhá mhílaois faoin talamh, fuarthas an claíomh gan teimheal agus faobhar géar fós air.[5][6] Lean táirgeadh claimhte cré-umha sa tSín i bhfad tar éis don iarann an cré-umha a dhíbirt i bhformhór iarthar na hEoráise; bhí claimhte fada cré-umha fós ar iompar ag airm stát Qin sa tríú haois RC.

An tSeapáin

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ar na dreamanna deireanacha a rinne airm chré-umha sa SeanDomhan bhí pobail thréimhse Yayoi na Seapáine (timpeall 300 RC go 300 AD). Tháinig an cré-umha agus an t-iarann go Kyushu ó leithinis na Cóiré beagnach ag an am céanna, agus mar sin ní raibh fíor-Chré-umhaois sa chiall choitianta ag an tSeapáin. Rinneadh cóipeanna áitiúla go luath de na claimhte cré-umha allmhairithe (dōken), de na sleánna, agus de na halbaird, ach de réir mar a ghlac an t-iarann na feidhmeanna praiticiúla chuige féin d'éirigh na hairm chré-umha níos mó, níos leithne, agus níos maoile, ag feidhmiú mar earraí deasghnátha seachas mar airm, agus lean a ndéanamh isteach sna céadta luatha AD, i bhfad tar éis do chlaimhte cré-umha imeacht as an Eoraip.[7][8]

Éire

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Duirc agus ráipéir na Meán-Chré-umhaoise

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Le linn na Luath-Chré-umhaoise agus na Meán-Chré-umhaoise (2000 go 1200 RC tríd is tríd), d'fhorbair gaibhne na hÉireann an mhiodóg ina hairm sáite a bhí ag dul i bhfad diaidh ar ndiaidh: duirc ar dtús agus ansin na hairm chaol-lainne ar a dtugtar ráipéir de ghnáth. D'fhás traidisiún ráipéar na hÉireann agus na Breataine as an miodóg dhúchasach, an lann ag fadú agus iomaire láir neartaithe á fháil aici, fad a choinnigh feistiú an dornchla an seanchóras seamanna trí bhun gearr na lainne.[9][10]

Is é an sampla is fearr an ráipéar a fuarthas i bportach ag Lios Áin, Contae Dhoire, i 1867, atá anois in Ard-Mhúsaem na hÉireann. Ag timpeall 77 cm (30¼ orlach), is é an ráipéar is faide dá bhfuil ar eolas as iarthar na hEorpa.[11][9]

Toisc nach raibh an lann ceangailte dá dornchla orgánach ach le seamanna trí bhun tanaí, bhí an baol ann go stróicfeadh buille tréan scuabtha an lann saor, agus is iomaí sampla marthanach a bhfuil a bhun stróicthe tríd ag poill na seamanna; bhí an t-arm teoranta don sá dá bharr sin. Nuair a tháinig claíomh duilleogchruthach an chineáil ilchríochaigh, agus feirí ar a dhornchla, sna céadta deiridh den dara mílaois RC, ghabh sé áit an ráipéir go hiomlán.[12]

Aicmiú: sé aicme Eogan

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is ar Catalogue of Irish Bronze Swords (1965) le George Eogan atá staidéar nua-aimseartha chlaimhte Cré-umhaoise na hÉireann bunaithe, saothar a chruinnigh an bailiúchán iomlán a bhí ar eolas ag an am agus a roinn ina shé aicme é. Is í an scéim sin, arna beachtú ag scoláirí níos déanaí ar nós Colquhoun agus Burgess, an creat caighdeánach i gcónaí.[1][13]

Cuimsíonn Aicme 1 na chéad fhíorchlaimhte in Éirinn, a bhaineann le cineál Bhaile an Tobair, ainmnithe as láthair aimsithe i Contae Mhaigh Eo, a tháinig chun cinn timpeall an dara haois déag RC. Hibridí iad claimhte Bhaile an Tobair a nascann lann chaol ar nós ráipéir le teanga chothrom sheamtha faoi thionchar dhearaí feireacha na Mór-roinne. Léiríonn a scaipeadh, atá comhchruinnithe in Éirinn agus i ngleann na Tamaise, dlúth-theagmháil trasna Mhuir Éireann. Áitíonn Matthews gur toradh iad claimhte gaolmhara Chelsea agus Bhaile an Tobair i ndeisceart Shasana ar an gcumasc oileánach agus ilchríochach céanna, arna mhodhnú níos déanaí faoi thionchar chineálacha luatha Urnfield agus an Atlantaigh.[14]

Seasann Aicmí 2 agus 3 do ghlacadh céimseach an chlaímh lánfhorbartha dhuilleogchruthaigh, agus feirí ar a dhornchla, le linn an aonú haois déag agus an deichiú haois RC, i gcomhthreo le traidisiún Wilburton na Breataine.

Is í Aicme 4 an aicme is líonmhaire ar fad agus arm sainiúil Chré-umhaois Dhéanach na hÉireann, an tréimhse ar a dtugtar Céim Dowris i ndiaidh na taisce móire a fuarthas ag Dowris, Contae Uíbh Fhailí. Baineann sí le cineál Ewart Park thuaisceart na Breataine (c. 1000 go 700 RC). Airm dhlútha, leathana, dhuilleogchruthacha iad seo, 40 go 60 cm ar fad de ghnáth, atá optamaithe le haghaidh buillí scuabtha ar namhaid gan armúr, agus a bhfaobhair coinnithe géar don ghearradh seachas don ghreadadh ar armúr.[1][2]

Baineann Aicmí 5 agus 6 le deireadh na Cré-umhaoise, c. 800 go 650 RC, agus le claíomh Gündlingen léaslíne Hallstatt C. Tá dhá chlaíomh is caoga de chineál Gündlingen tagtha chun solais in Éirinn, líon atá inchurtha le Mór-roinn na hEorpa. Tá bunús an chineáil faoi dhíospóid: measann scoláirí áirithe gur allmhairí agus aithrisí ar fhoirm Hallstatt iad na samplaí Éireannacha, ach áitíonn dream eile gur aireagán oileánach a bhí sa chlaíomh Gündlingen a glacadh ar an Mór-roinn ina dhiaidh sin.[15][16] Ba iad seo claimhte deireanacha an oileáin roimh an iarann.

Déantúsaíocht

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tuigtear teicneolaíocht táirgthe claimhte na hÉireann go maith a bhuí le blúirí múnlaí marthanacha agus le staidéar Uí Fhaoláin agus Northover (1998). Bhain gabha na Cré-umhaoise Déanaí úsáid as múnlaí cré dhá phíosa a múnlaíodh timpeall ar phatrún adhmaid snoite; caomhnaíonn roinnt blúirí múnla marthanacha lorg ghráinne adhmaid an bhunmhúnla.[17][2]

Cré-umha stáin a bhí sa chóimhiotal, timpeall 90 faoin gcéad copair agus 7 go 10 faoin gcéad stáin de ghnáth, mar aon le beagán luaidhe; thug anailís ar chlaíomh Éireannach d'Aicme 4 i Músaem Ríoga Ontario 91.3 faoin gcéad copair, 7.5 faoin gcéad stáin, agus 1 faoin gcéad luaidhe.[2] Bhí Éire saibhir i gcopar, agus mianaigh mhóra réamhstairiúla ag Oileán an Rosa agus ag Cnoc Osta, ach is beag amhras nach as Corn na Breataine a fuarthas an stán, rud a shuíonn gach claíomh Éireannach i líonra malartaithe an Atlantaigh.[18]

Murab ionann agus an t-iarann, ní ghaibhnítear an cré-umha te; rinneadh an lann a ainéaladh arís agus arís eile agus a casúradh fuar feadh a faobhar chun an miotal a chruachan, sula ndearnadh an mhínghearradh agus an snasú deiridh agus sular seamadh plátaí greama d'adhmad, de chnámh, nó d'adharc uirthi.[17][2] Tá taifead ar dheisiúcháin cheardlainne le feiceáil ar chlaimhte marthanacha, ina measc poill séidte a paisteáladh le cré-umha doirte agus dornchlaí scoilte a deisíodh trí theilgean sa bhreis.

Úsáid agus fianaise comhraic

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ar feadh cuid mhór den fhichiú haois, cheistigh scoláirí arbh airm fheidhmiúla iad claimhte na Cré-umhaoise seachas gléasra paráide. Léirigh scrúdú cainníochtúil Sue Bridgford ar dhamáiste faobhair ar bhailiúchán na hÉireann go bhfuil eangacha, mantanna, agus lúbadh ar a bhformhór mór atá ag teacht le buillí lann ar lann agus lann ar sprioc, agus go bhfuil comhghaol idir méid an damáiste agus comhthéacs an taiscthe.[19]

Tá sé léirithe ag comhrac turgnamhach le macasamhla, in éineacht le hanailís chaithimh, gur arm dea-chothromaithe gearrtha a bhí i gclaíomh duilleogchruthach na hÉireann a d'éiligh scil nach beag. Léiríonn na patrúin chaithimh sraonadh agus paráil rialaithe seachas buillí faobhar ar fhaobhar arís agus arís eile, rud a thugann le fios go raibh traidisiún míleata forbartha ann.[2] Dheimhnigh an Bronze Age Combat Project, a chomhtháthaigh turgnaimh le hanailís mhicreascópach chaithimh ar bhailiúcháin músaem, gur bhain claimhteoirí Cré-umhaois na hEorpa úsáid as teicnící sofaisticiúla a spáráil na hairm.[20] Tá áitithe ag Horn agus a chomhghleacaithe gur claochlú níos leithne ar chleachtas an chomhraic agus ar ról sóisialta an laoich é an t-aistriú ó ráipéir shá amháin go claimhte gearrtha agus sáite.[12]

Taisceadh

[cuir in eagar | athraigh foinse]

As an mbreis is sé chéad claíomh Cré-umhaoise atá ar eolas as Éirinn, fuarthas a bhformhór in áiteanna a bhí ina n-aibhneacha, ina lochanna, nó ina bportaigh sa Chré-umhaois Dhéanach; bhí an tSionainn agus an Bhanna thar a bheith torthúil, agus tháinig go leor fionnachtana chun solais trí scéimeanna draenála an naoú haois déag agus trí dhomhain-treabhadh ithreacha móna.[2][21] Is as comhthéacsanna bogaigh a thagann timpeall leath de thaiscí uile na Cré-umhaoise Déanaí, agus taiscí uile na Meán-Chré-umhaoise atá ar eolas.[21]

Is taisceadh den sórt sin é láthair chineálach Chré-umhaois Dhéanach na hÉireann féin. Bhí breis is dhá chéad earra cré-umha i dtaisce Dowris, a aimsíodh sna 1820idí i bportach in aice le Loch Coura, Contae Uíbh Fhailí, ina measc claimhte, cinn sleá, tuanna, coirí, adharca, agus na gligíní ar a dtugtar crotail, agus is cosúil gur taisceadh iad thar na glúnta isteach san áit a raibh loch éadomhain ag an am.[22][23] Lúbadh, briseadh, nó buaileadh in aghaidh cloiche claimhte áirithe d'aon ghnó roimh a dtaisceadh, cleachtas a mhínítear go coitianta mar "mharú" deasghnách a bhí ceaptha an t-earra a bhaint as cúrsaíocht, cibé acu mar ofráil, mar ionadaí sochraide, nó mar thaispeántas saibhris ag mionlaigh cheannais in iomaíocht le chéile.[2][24]

Chaomhnaigh dálaí anaeróbacha na bportach na claimhte agus a ndamáiste comhraic. I gcás amháin ar a laghad bhí saol eile doiciméadaithe ag claíomh: de réir cháipéisíocht a dhíoltóra, iompraíodh claíomh Éireannach d'Aicme 4 atá anois i Músaem Ríoga Ontario ag Cath Ros Mhic Thriúin le linn Éirí Amach 1798, timpeall 2,700 bliain tar éis a theilgthe.[2]

Achoimre

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Cuireann fianaise na hÉireann seicheamh réigiúnach thar a bheith iomlán i láthair: traidisiún oileánach ráipéar a forbraíodh go dtí a theorainneacha struchtúracha, glacadh chlaíomh gearrtha agus sáite na Mór-roinne, tionscal aibí múnlaí cré agus faobhar fuar-chasúrtha, cultúr míleata a bhfuil a chleachtais phionsóireachta inléite fós sa mhiotal, agus taisceadh fhormhór na n-arm seo in uisce. Ba rannpháirtí gníomhach í Éire i saol Cré-umhaois an Atlantaigh, ó hibridí Bhaile an Tobair a fuarthas sa Tamais go ról féideartha Éireannach i mbunús an chlaímh Gündlingen. Níos faide soir bhí saol níos faide ag an gclaíomh cré-umha, ó lanna jian Wu agus Yue go claimhte deasghnátha Yayoi na Seapáine, ar na hairm chré-umha dheireanacha a rinneadh in aon áit.

Tagairtí

[cuir in eagar | athraigh foinse]
  1. 1 2 3 Eogan, George (1965). "Catalogue of Irish Bronze Swords". Baile Átha Cliath: National Museum of Ireland.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "" (2013).
  3. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  4. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  5. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  6. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "" (2015).
  7. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  8. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  9. 1 2 Coffey, George (1913). "The Bronze Age in Ireland". Baile Átha Cliath: Hodges, Figgis.
  10. ↑ "The Dirks and Rapiers of Great Britain and Ireland" (1981). München: C.H. Beck.
  11. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  12. 1 2 "Hunting Warriors? The Transformation of Weapons, Combat Practices and Society during the Bronze Age in Ireland" (2016). European Journal of Archaeology.
  13. ↑ Teimpléad:Cite thesis
  14. ↑ Matthews, Steven (2011). "Chelsea and Ballintober Swords: Typology, Chronology and Use".
  15. ↑ Gerloff, Sabine (2004). "From Megaliths to Metals: Essays in Honour of George Eogan". Oxford: Oxbow.
  16. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  17. 1 2 "The Technology of Late Bronze Age Sword Production in Ireland" (1998). The Journal of Irish Archaeology 9: 69–88.
  18. ↑ O'Brien, William (2004). "Ross Island: Mining, Metal and Society in Early Ireland". Gaillimh: NUI Galway.
  19. ↑ Bridgford, Sue D. (1997). "Material Harm: Archaeological Studies of War and Violence". Glaschú: Cruithne Press.
  20. ↑ "Bronze Age Swordsmanship: New Insights from Experiments and Wear Analysis" (2020). Journal of Archaeological Method and Theory 27: 1040–1083.
  21. 1 2 Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "" (2018).
  22. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "".
  23. ↑ Tá ort na hargóintí 'teideal =' agus 'url =' a shonrú nuair a úsáideann tú {{ lua idirlín}}. "" (2016).
  24. ↑ York, J. (2002). "The Life Cycle of Bronze Age Metalwork from the Thames". Oxford Journal of Archaeology 21 (1): 77–92.
Aisghafa ó "https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Claimhte_na_Cré-umhaoise&oldid=1322399"