Chikungunya
  | |
| Cineál | galar víreasach tógálach, alphavirus infections (en)  , arbovirosis (en) , neglected tropical disease (en) , galar agus pandemic and epidemic-prone diseases (en) |
|---|---|
| Speisialtacht leighis | galair thógálacha |
| Cóireáil chliniciúil | |
| Comharthaí | fiabhras, masmas, miailge, gríos, artrailge, tinneas cinn, tuirse, toinníteas agus neamhord néareolaíoch |
| Scrúduithe | scrúdú fisiciúil, imoibriú slabhrúil polaiméaráise agus saothrán víreasach |
| Cóireáil | supportive care (en) |
| Pataigineas | |
| Tarchur pataigineach | mosquito borne transmission (en) |
| Cúis | Chikungunya virus |
| Éifeacht | chikungunya epidemic on Réunion (en) |
| Aicmiú | |
| ICD-11 | 1D40 |
| ICD-10 | A92.0 |
| ICD-9 | 065.4 agus 066.3 |
| CIAP | A78 |
| Acmhainní seachtracha | |
| DiseasesDB | 32213 |
| MeSH | D065632 |
| Orphanet | 324625 |
| UMLS CUI | C0008055 |
| DOID | DOID:0050012 |
Is ionfhabhtú é chikungunya de bharr an víris chikungunya.[1] Is iad na hairíonna is coitianta ná fiabhras agus pian sna hailt,[2] a tharlaíonn de ghnáth idir ceithre agus ocht lá tar éis greim muiscíte ionfhabhtaithe.[1][3] Rinneadh cur síos ar an bpian mar "damanta"; áfach, d'fhéadfadh roinnt daoine a bheith ionfhabhtaithe gan aon chomharthaí a thaispeáint. D'fhéadfadh tinneas cinn, pian sna matáin, at sna hailt, agus gríos a bheith i measc na comharthaí eile.[2] De ghnáth feabhsaíonn na hairíonna laistigh de sheachtain; ach ó am go chéile féadfaidh an pian sna hailt maireachtáil ar feadh míonna nó blianta.[2][4] Bíonn daoine an-óg, daoine aosta, agus daoine a bhfuil fadhbanna sláinte eile acu i mbaol galar níos déine.[2]
Scaiptear an víreas idir daoine trí dhá speiceas muiscíte sa ghéineas Aedes : Aedes albopictus agus Aedes aegypti,[1] a bhíonn ag priocadh den chuid is mó i rith an lae,[5][6] go háirithe timpeall breacadh an lae agus go déanach san iarnóin.[7] Féadfaidh an víreas scaipeadh i measc roinnt ainmhithe, lena n-áirítear éin agus creimirí.[1] Déantar diagnóis trí thástáil a dhéanamh ar an fhuil le haghaidh RNA víreasach nó antasubstaintí don víreas.[1] Is féidir na hairíonna a mheascadh leo siúd a bhaineann le fiabhras dengue agus fiabhras Zika, a scaiptear ag na muiscítí céanna.[1] Creidtear go n - éiríonn an chuid is mó de dhaoine imdhíonach tar éis ionfhabhtú amháin.[2]
Is iad na modhanna is fearr chun cosc a chur orthu ná rialú foriomlán ar na muiscítí agus greimeanna i gceantair ina bhfuil an galar coitianta a sheachaint.[8] Is féidir é seo a bhaint amach go páirteach trí rochtain na muiscítí ar uisce a laghdú, chomh maith le héarthach feithidíí agus líonta muiscítí a úsáid. Tá vacsaíní Chikungunya ceadaithe lena n-úsáid sna Stáit Aontaithe agus san Aontas Eorpach.[9][10] Níl aon chóireáil shonrach ar fáil don chikungunya.[8]
Tá an víreas chikungunya forleathan i réigiúin thropaiceacha agus fothrópaiceacha ina n-éascaíonn aeráidí te agus daonraí flúirseacha dá veicteoirí a veicteoirí muiscíteacha ( A. aegypti agus A. albopictus ) a tharchur.[1] Aithníodh an galar den chéad uair i 1952 sa Tansáin agus ainmníodh é bunaithe ar fhocail Mhacóinde le haghaidh "a bheith castacasta as riocht".[1] Tá an galar scaipthe go forleathan ó na 2000idí agus tuairiscítear ráigeanna i go leor ceantar trópaiceach agus i roinnt ceantar measartha. Meastar go bhfuil sé eindéimeach i go leor codanna den domhan,[1][11] ag dul i bhfeidhm ar na milliúin daoine gach bliain.[12][13] Tá chikungunya ina ábhar imní sláinte domhanda mar gheall ar a leathnú tapa geografach, ráigeanna athfhillteacha, easpa cóireálacha frithvíreasacha éifeachtacha, agus an cumas chun comharthaí tromchúiseacha agus bás a chruthú.[14]
Naisc sheachtracha
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 “Chikungunya Fact Sheet (2025)”. World Health Organization (WHO) (14 April 2025). Dáta rochtana: 20 October 2025.
- 1 2 3 4 5 CDC (15 May 2024). “Symptoms, Diagnosis, & Treatment”. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Dáta rochtana: 15 October 2025.
- ↑ “Chikungunya – Fact sheet”. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) (24 June 2024). Cartlannaíodh an bunleathanach ar 19 December 2013.
- ↑ van Aalst (1 January 2017). "Long-term sequelae of chikungunya virus disease: A systematic review". Travel Medicine and Infectious Disease 15: 8–22. doi:. ISSN 1477-8939. PMID 28163198.
- ↑ Paixão (2018). "Zika, chikungunya and dengue: the causes and threats of new and re-emerging arboviral diseases". BMJ Global Health 3 (Suppl 1). doi:. ISSN 2059-7908. PMID 29435366. Bibcode: 2018BMJGH...300530P.
- ↑ “Preventing Chikungunya”. U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (26 February 2016). Cartlannaíodh an bunleathanach ar 15 September 2016. Dáta rochtana: 26 September 2016.
- ↑ AFP (23 July 2025). “Outbreak of Chikungunya Virus Poses Global Risk, Warns WHO”. ScienceAlert. Dáta rochtana: 24 July 2025.
- 1 2 "Chikungunya virus infection: an overview" (July 2013). The New Microbiologica 36 (3): 211–27. PMID 23912863.
- ↑ “Ixchiq EPAR”. European Medicines Agency (30 May 2024). Cartlannaíodh an bunleathanach ar 1 June 2024. Dáta rochtana: 1 June 2024.
- ↑ “Vimkunya EPAR”. European Medicines Agency (30 January 2025). Dáta rochtana: 16 February 2025.
- ↑ “Information for travellers to areas with chikungunya transmission”. European Centre for Disease Prevention and Control (12 June 2017). Dáta rochtana: 14 December 2025.
- ↑ Kang (October 2025). "Global, regional and national burden of chikungunya: force of infection mapping and spatial modelling study". BMJ Global Health 10 (10). doi:. ISSN 2059-7908. PMID 41033690.
- ↑ Ribeiro dos Santos (July 2025). "Global burden of chikungunya virus infections and the potential benefit of vaccination campaigns". Nature Medicine 31 (7): 2342–2349. doi:. ISSN 1546-170X. PMID 40495015.
- ↑ Moizéis (19 May 2018). "Chikungunya fever: a threat to global public health". Pathogens and Global Health 112 (4): 182–94. doi:. ISSN 2047-7724. PMID 29806537.