Carl Marstrander

Carl Marstrander

Beathaisnéis
Breith	26 Samhain 1883 Kristiansand, An Iorua
Bás	23 Nollaig 1965 82 bliana d'aois Osló, An Iorua
Gníomhaíocht
Gairm	teangeolaí, múinteoir ollscoile
Fostóir	Ollscoil Osló
Teangacha	An tSualainnis
Gradam a fuarthas (1963)  Bonn Gunnerus (1930)  Fridtjof Nansen Award for outstanding research, historical-philosophical class (en)

Ba ollamh le teangacha Ceilteacha in Ollscoil Osló é Carl Johan Sverdrup Marstrander (1883–1965), agus bhí ról tábhachtach aige i dtaighde na dteangacha Ceilteacha. Bhí sé ina eagarthóir ar an bhfoclóir mór Gaeilge Dictionary of the Irish Language go dtí 1914, a d’fhoilsigh Acadamh Ríoga na hÉireann . Bhí sé ina uncail athartha ar an seandálaí Sverre Marstrander.

Tallann teanga agus léimneach cuaille

Cé nár bhain Marstrander céim ollscoile amach riamh, is mar dhuine de na mórscoláirí daonnachta a chuirtear síos air, ní hamháin san Iorua, ach go hidirnáisiúnta freisin, cé go bhfuil a chlú idirnáisiúnta imithe i léig le déanaí mar gheall ar an bhfíric gur fhoilsigh sé saothar san Ioruais mar thaighdeoir Ioruach. Mar mhac léinn scoile i Kristiansand, bhí litríocht ar fhadhbanna teangeolaíochta faighte aige go neamhspleách agus bhí oideachas maith aige sna teangacha clasaiceacha ar nós na Gréigise agus na Laidine. Ba iad Sophus Bugge agus Alf Torp a thuig cumas intleachtúil Mharstrander agus a thug isteach é i staidéar sa teangeolaíocht chomparáideach agus go háirithe i staidéar na dteangacha Ceilteacha in Ollscoil Osló

Ina theannta sin, bhí cáil ar Mharstrander ina óige mar lúthchleasaí den scoth i léimneach cuaille, agus thug sé suas roghnúchán i 1906 do na Cluichí Oilimpeacha san Aithin ar mhaithe le staidéar teanga, nuair a fuair an tOllamh Sophus Bugge scoláireacht dó go hÉirinn.

Ceannródaíocht in Éirinn

Thug Marstrander suas bonn óir féideartha le taisteal go hÉirinn in earrach na bliana 1907, gan é ach 24 bliana d’aois, agus ar aghaidh go dtí oileán iargúlta an Bhlascaoid amach ó Leithinis an Daingin, i ndeisceart na hÉireann, chun eolas a fháil ar an nGaeilge gan smál. Mar mhac léinn de chuid Sophus Bugge, bhí tionchar ag smaoineamh Bhugge ar Marstrander gurbh é an eochair chun eolas a fháil ar sheanlaethanta glóire na hIorua ná staidéar a dhéanamh ar theanga ársa agus stair na hÉireann agus na n-oileán siar, dar leis an Ollamh Jan Erik Rekdal.

Chuir na hoileánaigh, a raibh oifigigh Béarla ag cur as dóibh roimhe sin, fáilte fhuar roimh cuairteoirí, ach is cosúil gur thuill Marstrander meas thar an ngath, go páirteach toisc gur ghlac an tIoruach ard páirt ina gcuid oibre ar muir agus ar tír araon. "Ar go leor bealaí, ba phearsa cróga é Marstrander, go háirithe a neart fisiciúil agus a fhuinneamh meabhrach, agus thug an chaoi ar oir sé leis na hoileánaigh dearcadh nua dóibh ar an saol agus chothaigh sé meas iontu ar a gcultúr féin," a deirtear i gcur síos Éireannach. In ainneoin go raibh an Ghaeilge ag dul i léig i bhfabhar an Bhéarla, bhí an Gaeilge fós á labhairt ar Oileán an Bhlascaoid ag feirmeoirí agus iascairí bochta.

Níos déanaí, chuaigh taighdeoirí ó gach cearn den Eoraip go dtí na Blascaodaí chun obair allamuigh a dhéanamh, in ainneoin go raibh go leor oileán eile le roghnú acu. Tar éis do na hÉireannaigh féinriail a bhaint amach i 1922, cuireadh tús le bearta éagsúla chun úsáid na Gaeilge a scaipeadh, a bhuí go páirteach le hobair Mharstrander. Tá taighde an Ioruaigh ar an mBlascaod fós á cheiliúradh go forleathan in Éirinn, lena n-áirítear in Ionad Oidhreachta an Bhlascaoid, atá tiomnaithe do chultúr na hÉireann. Bhí Rekdal, oidhre Marstrander agus sealbhóir an t-aon ollúnacht sa Cheiltis sna tíortha Nordacha fós, ann i bhfómhar na bliana 2007 chun léacht a thabhairt faoi Marstrander - i nGaeilge.

Ollamh na dTeangacha Ceilteacha

Sa bhliain 1909, rinneadh ollamh le teangacha Ceilteacha agus le teangeolaíocht chomparáideach de Marstrander i Scoil an Léinn Ghaelaigh i mBaile Átha Cliath, áit ar oibrigh sé go dtí 1913. San Iorua, bhí sé soiléir go raibh acmhainn acadúil thar lear a d’fhéadfadh a bheith caillte don náisiún, agus bunaíodh an chéad ollúnacht sa Cheiltis sa réigiún Nordach in Ollscoil Osló ar a shon. I ndiaidh ollúnacht Mharstrander, bunaíodh an Institiúid Cheilteach i nDámh na Staire agus na Fealsúnachta sa bhliain 1957, institiúid sách beag a dúnadh ina dhiaidh sin.

Gaeilge Mhanann a thaifeadadh

Chomh maith lena chuid staidéir ar an nGaeilge, rinne Marstrander obair fhairsing ag mapáil teangacha Ceilteacha eile, lena n-áirítear an Bhriotáinis, a labhraítear ag mionlach sa Bhriotáin sa Fhrainc. Ar feadh trí bliana, bhí cónaí air lena theaghlach sa Bhriotáin chun na canúintí Ceilteacha ansin a dhoiciméadú. Rinne sé obair speisialta le Gaeilge Mhanann ar Oileán Mhanann i Muir Éireann. Mar a luadh, fuair an Mhanainnis bás sna 1970idí. Nuair a shroich sé an t-oileán, tuairiscítear nach raibh ach thart ar 10 duine ann a raibh eolas acu ar an teanga, ach d’éirigh leis thart ar 4,000 leathanach de Ghaeilge Mhanann a thaifeadadh. Is ábhar buíochais go háirithe do Mharstrander gur doiciméadaíodh an teanga, rud a chiallaíonn go bhfuil a fhios againn inniu struchtúr na teanga gur féidir le díograiseoirí an teanga a athbheochan.

Díreach mar a tharla sa Bhlascaod, fuair Marstrander sráidbhaile iargúlta agus beagnach scoite amach ar Oileán Mhanann. Ba é Creneash i ndeisceart Mhanann ceann de na háiteanna deireanacha inar labhraíodh Gaeilge Mhanann fós, ach inar coinníodh ceardaíocht agus nósanna traidisiúnta freisin. Rinne Marstrander na chéad taifid de chaint i nGaeilge le Harry Kelly, ceardaí Manannach, agus ar an gcaoi sin dhoiciméadaigh sé teanga agus gramadach na teanga. Rinne sé é seo ar rollaí céire ionas nach gcaillfí aon mhiondifríocht i bhfuaimniú. Mar thoradh ar an obair seo, caomhnaíodh teach Harry Kelly trí iarrachtaí William Cubbon, stiúrthóir Mhúsaem Mhanann ag an am, agus ba é teach an cheardaí tús chaomhnú an tsráidbhaile ar fad san áit a tháinig chun bheith ina Dhaoniarsmalann Shráidbhaile Creneash, a osclaíodh i 1938. Ar an gcéad urlár de theach Kelly, seomra atá ann atá tiomnaithe do Carl Marstrander. Ar an dara hurlár de theach Kelly tá seomra atá tiomnaithe do Carl Marstrander.

Mar gheall ar fhuinneamh iontach Mharstrander, chuaigh sé i mbun taighde ar luathstair na Manainnise freisin. Ba é an toradh gur foilsíodh leabhar 340 leathanach (le hachoimre 22 leathanach i mBéarla): Lonnaíocht na hIorua ar Mhanann, a foilsíodh in Irisleabhar Teangeolaíochta na hIorua le tacaíocht ó rialtas na hIorua agus go háirithe ó "Fridtjof Nansens Fond til Videnskapens Fremme ".(Ciste Fridtjof Nansen um Chur Chun Cinn na hEolaíochta. Rianaigh Marstrander roinnt nathanna áitiúla siar go dtí an tSean-Lochlannais, agus cé gur ceartaíodh cuid de chonclúidí Mharstrander ó shin, is í a chuid oibre bunúsacha fós an bunús le haghaidh tuilleadh taighde ar stair Ghaeilge Mhanann.

Marstrander agus Hitis

Bhí Marstrander ar dhuine de na chéad teangeolaithe a dhírigh a aird ar na hábhair nua-aimsitheábhar san Hitis na Hitise a d'aimsigh Hugo Winckler sa bhliain 1906 i Boğazkale. In alt sa bhliain 1915, bhí an teangeolaí Seiceach Friedrich Hrozný tar éis an teanga seo a aithint mar theanga Ind-Eorpach, ach rinne teangeolaithe eile neamhaird den chuid is mó den fhionnachtain nó dhiúltaigh sí di. Mar sin féin, ghlac Marstrander leis an ábhar, agus sa bhliain 1919 d’fhoilsigh sé an tráchtas «Caractère Indo-européen de la langue hittite» ("Tréith Ind-Eorpach Theanga na Hitise"), a bhí bunaithe ar fhionnachtana Hrozný. Mar sin féin, cuireadh isteach go deo ar obair bhreise Mharstrander ar an Hitis de bharr timpiste. Thug sé a chuid ábhar go léir do cheanglóir leabhar le haghaidh ceangail, agus nuair a dhóigh siopa an cheanglóra leabhar síos, cailleadh iad.

Blianta ina dhiaidh sin

Bhí Carl Marstrander feasach ar an náisiún agus bhí sé i measc na ndaoine a ghlac an tionscnamh príobháideach chun " Eirik Raudes Land " a áitiú in oirthear na Graonlainne sa bhliain 1931. Le linn fhorghabháil na Gearmáine ar an Iorua le linn an Dara Cogadh Domhanda, ba é Carl Marstrander an chéad ollamh ollscoile a gabhadh, de réir dealraimh toisc gur bhain sé bunús an fhocail "gås" amach tríd an bhfocal Gearmánach "Gans" agus shonraigh sé "gurb é NS an dá litir dheireanacha sa bhfocal seo,«de to siste bokstavene i dette ord er som dere vet NS, en høyst ustabil forbindelse i nordisk " ( mar is eol duit, meascán an-éagobhsaí sna teangacha Lochlannacha).

Ba é an chéad iris teangeolaíochta san Ioruais Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskab (Iris Teangeolaíochta na hIoruaise), a bunaigh Carl Marstrander sa bhliain 1928. D’fhoilsigh sé thart ar dhá eagrán in aghaidh na bliana go dtí gur dúnadh síos í sa bhliain 1978.

Bhí réimse oibre fairsing ag Carl Marstrander. Bhí suim aige freisin i mbunús na rúnscríbhinní, agus bhí sé ar dhuine de na daoine a bhí cinnte gur as bunús Éatrúscach a tháinig na rúnscríbhinní i dTuaisceart na hIodáile, cé gur bréagnaíodh an fhianaise seo níos déanaí.

Rinneadh cur síos air mar dhuine iontach éalárnaí agus insíodh scéalta gan áireamh faoi. Ina óige, ba lúthchleasaí den scoth é, agus roghnaíodh é d’fhoireann Oilimpeach na hIorua sa bhliain 1906 sa léim cuaille, ach nuair a cuireadh go hÉirinn é an bhliain chéanna sin, roghnaigh sé gan bua Oilimpeach a bheith aige sa léim cuaille ar mhaithe le staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge. «Det sies imidlertid at han skremte vettet av folk i Irland med sine stavsprang over hus og hytter i månelyse kvelder.» ("Deirtear, áfach, gur chuir sé eagla ar dhaoine in Éirinn lena léim cuaille thar thithe agus teachíní ar oícheanta gealaí.")