An Fhonais

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search

Teanga labhartha i mBeinin, i dTóga, agus sa Nigéir is ea í an Fhonais (fɔ̀ngbèfõbè sa teanga, fuaimniú [fɔ̃̀ɡ͡bē]). Úsáidtear mar Fhrancbhéarla í sa cheantar, agus tá 4,1 milliún cainteoirí aici. Is teanga Gbe í, ceann desna grúpaí sa bhfine teangacha Nígir-Chongólach.

Ceann desna teangacha is mó i mBeinin is ea í, á labhairt i ndeisceart na tíre den chuid is mó. Sa lá atá inniu ann labhraítear an Fhonais ar raidió agus ar theilifís i mBeinin.

Cosúil leis na teangacha Gbe eile, is teanga thonúil í. Is teanga ainmní-briathar-cuspóir (SVO) í leis.

Is é an focal idirnáisiúnta is cáiliúla sa teanga seo ná vodun, nó vúdú sa Ghaeilge.

Dáileadh na bpríomhtheangacha Gbe (Capo 1988, 1991)

Fuaimniú[cuir in eagar | athraigh foinse]

Gutaí[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tosaigh Láir Cúil
Dúnta i, ĩ u, ũ
Leath dúnta e, (ẽ) o, (õ)
Leath oscailte ɛ, ɛ̃ ɔ, ɔ̃
Oscailte a, ã

Fuaimnítear na fóinéimí / ẽ / agus / õ / mar [ɛ̃] agus [ɔ̃] i gcónaí.

Consain[cuir in eagar | athraigh foinse]

Dé-liopach Liopa-dhéadach Ailbheólach Iar-ailbheólach Aisfhillte Carballach Coguasach Liopa-choguasach
Oclúideach (p) b t d ɖ k ɡ k͡p ɡ͡b
Srónach m n ɲ
Frithchaiteach f v s z ʃ ʒ x ɣ ɣʷ
Creathach r
Neasach j w
Taobhach l

Níl an consain [p] fóinéimeach agus níl sé le fáil ach i bhfocail iasachta áirithe. Úsáideann focail iasachta eile [f].

Ortagrafaíocht[cuir in eagar | athraigh foinse]

Scríobhtar an Fhonais leis an aibítir Laidineach. I mBeinin, sainíonn Aibítir na dTeangacha Náisiúnta na litreacha agus na déghraif in ortagrafaíocht na Fonaise.

Aibítir na Fonaise [1]
Cas Mór A B C D Ɖ E Ɛ F G GB H I J K KP L M N NY O Ɔ P R S T U V W X Y Z
Cás Beag a b c d ɖ e ɛ f g gb h i j k kp l m n ny o ɔ p r s t u v w x y z
Fóinéim /a/ /b/ /c/ /d/ /ɖ/ /e/ /ɛ/ /f/ /g/ /ɡ͡b/ /h/ /i/ /d͡ʒ/ /k/ /k͡p/ /l/ /m/ /n/ /ɲ/ /o/ /ɔ/ /p/ /r/ /s/ /t/ /u/ /v/ /w/ /x/ /j/ /z/

Scríobhtar gutaí srónacha le litir an ghuta agus <n> ina dhiaidh.

Gutaí Srónacha
Litriú an ɛn in ɔn un
Fóinéim ɑ̃ ɛ̃ ĩ ɔ̃ ũ

Foinsí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. Centre national de linguistique appliquée, 1990