Ózón

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Jump to navigation Jump to search
Ózón
Ozone-1,3-dipole.png Ozone-3D-vdW.png
Ainm IUPAC Trioxygen
Aitheantóirí
Uimhir CAS 10028-15-6
Airíonna
Foirmle mhóilíneach O3
Mais mhóilíneach 47.998 g·mol−1
Dlús 2.144 g·L−1 (0 °C), gáis
Intuaslagthacht 0.105 g·100mL−1 (0 °C)
Leáphointe 80.7 K, −192.5 °C
Fiuchphointe 161.3 K, −111.9 °C
Guaiseacha
Aicmiú AE Ocsaídeán (O)
NFPA 704 Nfpa hnone.pngNfpa fnone none.pngNfpa rnone.png

Is móilín tríadamhach é Ózón, atá comhdhéanta de trí adamh ocsaigine. Is foirm nó allatróp den mhóilín ocsaigine é, nach bhfuil chomh chobhsaí le gnáthmhóilín na hocsaigine, ina bhfuil dhá adamh ocsaigine ann O2.

ciogal

Gás an-fhóinteach is ea ózón atá thuas go hard in atmaisféar an Domhain agus a ionsúnn radaíocht ultraivialait dhíobhálach ón ngrian. Ag an am céanna, tá ózón ar fáil i dtiúchan íseal fud fad atmaisféar an domhain. Tá a lán feidhmiúcháin thionsclaíocha agus tomhaltacha aige.

San atmaisféar uachtarach, ionsúnn ózón an chuid radaíocht ultraivialait a thagann ón ghrianradaíocht, agus a d'fhéadfadh a bheith díobhálach, roimh theacht chun na talún di.

Téamh domhanda[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ag leibhéal na talún, is truailleán aeir é ózón le éifeachtaí dochracha do chóras riospráide an ainmhí agus an duine.

Ó 1990, tharla laghdú 50%+ i dtiúchan an ózóin os cionn na Pol, a dtugtar “poill sa chiseal ózóin” orthu.[1]

Stair[cuir in eagar | athraigh foinse]

B'é ózón an chéad allatróp de dhúil cheimiceach aitheanta san eolaíocht, b'é Christian Friedrich Schönbein, a chéadléirigh gur gás ar leith é sa bhliain 1840 agus a thug an t-ainm ózón air.

D'aimsigh Jacques-Louis Soret an fhoirmle O3 d'ózón sa bhliain 1865 agus dheimhnigh Schönbein í sa bhliain 1867.

Nuair a thuig eolaithe sna 1970idí go raibh gáis shaorga a úsáidtear i gcuisneoirí agus aerasóil ag déanamh poill sa chiseal ózóin, thosaigh an comhphobal idirnáisiúnta á laghdú de réir a chéile.[2] Dréachtaíodh comhaontú ar a dtugtar Prótacal Montréal chun úsáid na substaintí dainséaracha sin ar a dtugtar clórafluaracarbóin (CFCanna) a laghdú de réir a chéile.

D’éirigh chomh maith sin le hiarrachtaí is go bhfuil an ciseal ózóin ar an mbóthar ceart lena bheith athshlánaithe faoi lár an 21ú haois.

Ar an drochuair, tháinig gáis fhluairínithe, ar a dtugtar F-gháis in ionad na CFCanna — agus na substaintí a tháinig ina ndiaidh — de réir a chéile. Ní théann siad sin i gcion ar an gciseal ózóin ach is gáis cheaptha teasa chumhachtacha iad. Mar sin bhí na húdaráis ag gníomhú uair amháin eile: i mí Dheireadh Fómhair 2016, d’aontaigh an 195 thír a shínigh Prótacal Montréal teora a chur leis an úsáid a bhaineann siad as na gáis dhíobhálacha seo.

Sanasaíocht[cuir in eagar | athraigh foinse]

Focal Gréigise é 'ózón', leis an bhrí " boladh", os rud é go mbíonn boladh suntasach ag aer nó ocsaigin trína ngabhann díluchtú leictreachais.

Tagairtí[cuir in eagar | athraigh foinse]

  1. "The Ozone Hole". www.theozonehole.com. Dáta rochtana: 2019-09-16.
  2. An tAontas Eorpach. "Ár bpláinéad, ar dtodhchaí". Dáta rochtana: 2019.