Plandálacha na hÉireann

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Léarscáil na hÉireann 1550-1610

Cuireadh Plandálacha ar bun in Éirinn le linn an 16ú agus 17ú haois, fud fad na tíre, trí thalamh a choigistiú ó ríshleachtana na nGael agus na nGall-Ghael. Tharla an chuid is mó choigistithe i ndeisceart agus i dtuaisceart na tíre, is é sin i gCúige Mumhan agus i gCúige Uladh. Bhronn an Choróin talamh ar na coilínigh ("plandálaithe") ón Bhreatain Mhór. Ba le linn réimis Anraí VIII a thosaigh an próiseas seo agus lean sé ar aghaidh nuair a bhí na banríonacha Máire I agus Eilís I i gcumhacht. Bhí an nós imeachta brostaithe go mór faoi Shéamas VI, Shéarlas I agus Chromail. Ba gnách do na luathphlandálacha sa 16ú haois a bheith bunaithe ar coilíneachtaí bheaga "eiseamláireacha". Bhí na plandálacha, níos déanaí ar aghaidh, bunaithe ar oll-urghabhálacha tailte ó úinéirí Éireannacha agus allmhairiú oll-uimhreacha lonnaitheoirí ó Shasana, Albain agus an Bhreatain Bheag ina dhiaidh sin. Tharla na plandálacha oifigiúla deireanacha nuair a bhí Oilibhéar Cromail i gceannas ar Chomhaltas Shasana ó 1650 ar aghaidh, nuair a lonnaíodh na mílte saighdiúirí Parlaiminteacha in Éirinn. Lean inimirce suntasach chuig na hÉireann ar aghaidh, ón Bhreatain Mhór agus ón Eoraip, neamhspleách ó na plandálacha, anonn go maith istigh sa 18ú haois.

D'athraigh na plandálacha déimeagrafaíocht na hÉireann toisc gur cruthaíodh pobail mhóra le féiniúlacht Bhriotanach agus Phrotastúnach. Grúpa comhleasa a bhí iontu agus bhí leas na mbundúchasach, le féiniúlacht Éireannach agus Chaitliceach, go minic i malairt treo. Athraíodh an cineál sochaí a bhí ann go dtí sin, de réir a chéile, go fisiceach agus go heacnamaíoch, le tabhairt isteach coincheapa nua úinéireachta, trádála agus creidmheasa. Is é an toradh a bhí ar seo ná aicme cheannais Phrotastúnach Bhriotanach a bhunú, a dhaingnigh údarás rialtas na Corónach in Éirinn sa 17ú haois.

Na luath-plandálacha (1556–1576)[athraigh | edit source]

Tharla na luath-plandálacha in Éireann le linn athghabháltas na dTúdar. Bhí sé beartaithe ag rialtas na Corónach i mBaile Átha Cliath síocháin a bhaint amach agus an tír a ghalldú faoi riail na Sasanach agus an aicme cheannais dhúchasach a ionchorprú isteach san uasaicme Sasanach. Bhí Éire le bheith ina seilbh shíochánta agus iontaofa, gan baol ar éirí amach nó ar ionraí choigríche. Bhí na plandálacha le páirt nach beag a ghlacadh sa bheartas seo.

Chun na críche seo, glacadh le dhá chineál plandála, sa chéad leath den 16ú haois. Ba é an chéad chineál ná "an phlandáil eiseamláireach", ina mbeadh coilíneachtaí beaga Sasanacha ag soláthar samhail-fheirmeoireachta ionas go bhféadfadh na Gaeil aithris a dhéanamh orthu. Cuireadh a leithéid seo ar bun ag deireadh na 1560í i gCiarraí Cuirche, gearr do Chorcaigh, ar thalamh a bhí léasaithe ón Iarla Dheasmumhan.

Leag an dara chineál an treocht le haghaidh bheartais na Sasanach sa todhchaí in Éirinn. Beartas pionósach a bheas ann, mar lig sé do na plandóiría tailte na nGael a choigistiú tar éis cosc a chur ar a n-éirí amach. Ba é an chéad scéim den sórt sin ná Plandáil Chontae an Rí (Uíbh Fhailí anois) agus Chontae na Banríona (Laois anois) i 1556. Ainmníodh na contaetha seo le teann urraime do na monarcaí Caitliceacha Pilib agus Máire faoi seach. Go dtí seo, b'iomaí ruaig chreiche a thug na ciníocha Gaelacha, leithéidí na Mórach agus na gConchúrach ar an [[|An Pháil|bPáil]], timpeall ar Bhaile Átha Cliath. D'ordaigh Fear Ionaid na hÉireann, an tIarla Sussex, díshealbhú na nGael agus a dtailte a thabhairt do choilínigh ó Shasana. Mar sin féin, ní raibh rath rómhór ar an scéím seo. Chuaigh na Móraigh agus na Conchúraigh ar an gcúlráid chun na cnoic agus portaigh agus throid siad cogadh áitiúil in aghaidh an tsocraithe, a lean beagnach 40 bliain. Faoi dheireadh, sa bhliain 1578, fuair na Sasanaigh an bua ar na Móraigh, ag Mullach Maistín, i gContae Chill Dara. Rinne siad ár ar an chuid is mó dá n-uasaltheaghlaigh, tar éis iad a mhealladh chuig an áit le haghaidh cainteanna síochána. Chuaigh na Sasanaigh sa tóir ar Ruairí Óg Ó Mórdha, ceannaire an éirí amach sa cheantair, agus maraíodh é níos déanaí ar aghaidh sa bhliain. Chiallaigh an foréigean leanúnach seo go raibh deacracht ag na húdaráis daoine nua a mhealladh agus sa deireadh bhí ar na lonnaíochtaí a bheith braislithe thart ar daingniúcháin mhíleata.


Theip ar phlandáil eile in oirthear Uladh sna 1570í. Bhí sé i gceist coilínigh ó Shasana a phlandáil ar thailte Chlann Domhnaill agus Chlann Aodha Bhuí Uí Néill, ag súil go gcuirfidís bac ar an gcaidreamh idir na Gaeil ar dhá thaobh Sruth na Maoile agus stop a chur leis an sreabhadh gallóglach (saighdiúirí ar thuarastail) eatarthu.

Fuair an tIarla Essex agus Sir Thomas Smith conradh an choncais a bhaint amach.

De réir go raibh sé buartha faoi cheann droichid Sasanach i gCúige Uladh a bheith tógtha, chabhraigh Toirdhealbhach Luineach Ó Néill, an Ó Niall, lena ghaolta Chlann Aodha Bhuí Uí Néill. Bhí Clann Domhnaill sna Glinne agus sa Rúta i gContae Aontroma, á threorú ag Somhairle Buí Mac Domhnaill, ábalta glaoch ar bhaill athneartacha óna ghaolta in Innse Gall agus ó Gharbhchríocha na hAlban. Mheathlaigh an phlandáil sa deireadh thiar thall, nuair a thug na Gaill faoi ainghníomhartha in aghaidh an daonra shibhialta áitiúil sula thréig siad an tionscnamh. Dhúnmharaíodh an Tiarna Briain Mac Fheilim Ó Néill maille leis a bhean agus 200 dá fhine, ag féasta a bhí eagraithe ag an tIarla Essex, sa bhliain 1574.

Ghlac Francis Drake (níos déanaí buaiteoir ar an Armáid Spáinneach, a bhí fostaithe an t-am sin ag an Iarla Essex) páirt sluaíocht chabhlaigh gan choinne chuig Reachlainn sa bhliain 1575, a chríochnaigh in ár ar 500 daoine de Chlann Dhomhnaill. Dé réir Harrys Kelsey: "bhí ról Drake féin sa ár doiléir".

An bhliain dár gcionn, de réir go raibh Eilís I ag éirí suaite faoi marú na sibhialtaigh, d'ordaigh sí stop ar an bhfeachtas.

Plandáil na Mumhan (1586 ar aghaidh)[athraigh | edit source]

Ba í Plandáil na Mumhan sna 1580í an chéad ollphlandáil in Éirinn. Tionscnaíodh í mar phionós mar gheall ar an Dara Éirí Amach i nDeasmumhain (1579-83), nuair a d'éirigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmumhain in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na Sasanach in Éirinn. Bhí ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmumhain díothaithe ag deireadh an reibiliúin agus bhí a gcuid eastát bainte díobh. Thug sé seo an deis ag na húdaráis Ghallda coilínigh ó Shasana agus ón Bhreatain Bheag, a lonnú sa Chúige. Bhí súil ag na húdaráis go mbeadh na coilínigh in ann bheith ina mbábhún i gcoinne a thuilleadh éirí amach. Sa bhliain 1584, rinne Suirbhéir-Ghinearál na hÉireann ( nó an tArd-Suirbhéir) Sir Valentine Browne agus coimisiún suirbhé ar na tailte coigistithe chun iad a bhronnadh ar Ghealltóirí Sasanacha (nó English Undertakers), ar dhaoine rachmasacha iad a bhí in ann tionóntaí a iompórtáil ó Shasana le dul i mbun oibre ar a gcuid tailte nua. Gheall na Gealltóirí go dtógfaidís bailte nua agus go gcuirfidís cosaint ó ionsaí ar fáil do na ceantair a bhí fhorghafa acu.

Chomh maith le hiar-eastáit na nGearaltach (a bhí scaipthe trí na contaetha Luimneach, Corcaigh, Ciarraí agus Tiobraid Árann, an lae inniu) ghabh an suirbhé na tailte a bhain le teaghlaigh eile a thacaigh leis an an reibiliún in iar-theas Chorcaí agus Chiarraí. Mar sin féin, bhí an lonnaíocht anseo neamhiomlán, toisc gur argóin an clann rialaithe -Clann Mhic Chárthaigh Mhóir- gur leosan an talamh mar nach raibh sna reibiliúnaithe ach a gcuid tionóntaí. Baineadh talamh ó chuid de na tionóntaí Sasanacha nua de bhrí go raibh roinnt tiarnaí Gaelacha in ann achomhairc a bhuachan in aghaidh an choigistithe. Bhí earnálacha eile den phlandáil trína chéile. Thug John Popham 70 tionónta i dtír ó Somerset, ach ina dhiaidh sin fuair sé amach go raibh an talamh socraithe cheana féin ag Gealltóir eile, agus dá dheasca sin, bhí sé de dhualgas ar na tionóntaí a thabhairt ar ais ina bhaile. Mar sin féin, bhí timpeall ar 500,000 acra (2,000 km ²) plandáilte ag tionóntaí ó Shasana. Bhí súil go mealladh an lonnaíocht suas le 15,000 tionónta, ach léiríodh tuarascáil sa bhliain 1589 gur mheall na Gealltóirí 700 Sasanach san iomlán. Cuireadh seo daonra na Sasanach sa Mhumhan gearr don fhigiúr 3-4000, uimhir a bhí i bhfad faoi bhun an figiúr réamh-mheasta. Bhí ceaptha ag an bPlandáil go mbeadh lonnaíochtaí dlúth inchosanta ann, ach i ndáiríre, bhí na lonnaíochtaí scaipthe in áiteanna áirithe ar fud an chúige, pé áit a raibh talamh a choigistiú.

Fuair na Gealltóirí saighdiúirí i dtús báire chun iad a chosaint, ach bhí deireadh leis seo sna 1590í.

Mar thoradh air sin, nuair a tháinig Cogadh na Naoi mBliana - an t-éirí amach i gcoinne riail Shasana - chun na Mumhan sa bhliain 1598, bhí an chuid is mó de na tionóntaí ruaigthe as a gcuid tailte gan troid. Thóg siad dídean sna bailte cosanta nó theith siad ar ais go Sasana. Ach nuair bhuaigh ar an t-éirí amach sna blianta 1601-03, d'athchruthaigh Gobharnóir na Mumhan, George Carew an Phlandáil.

Plandáil Uladh (1606 ar aghaidh)[athraigh | edit source]

Príomhalt: Plandáil Uladh

Roimh ghabháil Uladh i gCogadh na Naoi mBliana sna 1590í, bhí an céatadán is mó de lucht na nGael sa chúige seo agus bhí na Gaeil seo saor ó smacht na nGall. Chríochnaigh an cogadh, a lean ó 1594 go dtí 1603, i ngéilleadh na dTiarnaí Ó Néill agus Ó Domhnaill, do choróin Shasana, ach chomh maith le sin, d'íoc rialtas Shasana in Éirinn go daor as, ó thaobh chostais agus stádais. Thairis sin, sa ghearrthéarma ba theip a bhí ann, mar go bhfuair na reibiliúnaigh téarmaí géillte a bhí an-fhial ar fad. Fuair na Gaeil mórán dá gcuid tailte ar ais, ach é sin faoi dhlí Shasana. Mar sin féin, nuair a d'fhág Aodh Ó Néill agus na hIarlaí reibiliúnacha eile Éire, sa bhliain 1607 (Imeacht na nIarlaí a thugtar air) chun cúnamh a lorg ó Rí Pilib III na Spáinne, ghabh an Leas-Tiarna, Arthur Chichester, an deis chun an cúige a phlandáil agus tailte na nIarlaí agus a lucht leanúna a fhógairt forghéillte. Ar dtús, bhí plandáil measartha beag i gceist ag Chichester, lena n-áirítear deontais mór do Thiarnaí dúchais na nGael a thaobhaigh leis sa chogaidh. Mar sin féin, chuir éirí amach Chathaoir Uí Dhochartaigh, sa bhliain 1608, isteach ar a phlean. Cheap Ó Dochartaigh nach bhfuair sé luach a shaothair ar a ról sa chogadh mar iar-chomhghuaillí na Sasanach. Cuireadh an t-éirí amach faoi chois go tapa agus cuireadh chun báis é agus crochadh a cheann in airde ar phíce i mBaile Átha Cliath mar phionós don 'audacious traitor'. Thug an eachtra seo leithscéal do Chichester na Gaeil uilig a díshealbhú. Sa bhliain 1603, deineadh Séamus I Shasana de Séamus VI na hAlban. Aontaíodh an dá ríocht Sasana agus Albain agus ar ndóigh, fuair an rí nua seilbh ar Ríocht na hÉireann - a bhí i seilbh na Sasanach. Díoladh Plandáil Uladh dó mar comhpháirteach "Briotanach", .i. Sasana agus Albain, a bhí mar aidhm aige ná Ulaidh a shíothlú agus shibhialú. Mar sin, beidh laghad leath na gcoilíneach as Albain. Tar éis Imeacht na nIarlaí ghabh Rí Séamus sé cinn de na naoi gcontae i gCúige Uladh le haghaidh na plandála oifigiúla - Ard Mhacha, Fear Manach, An Cabhán, Cúil Raithin, Dún na nGall agus Tír Eoghain.

Bhí dhá fhachtóir chun chinn sa phlean, ceann amháin nach mbeidh an socrú scriosta ag éirí amach (faoi mar a tharla i gCúige Mumhan). Chiallaigh sé seo go mbeadh go mbeadh an talamh uilig a choigistiú agus ansin beidh sí athdháil amach le haghaidh chomhchruinniú na gcoilíneach Briotanach a chruthú, i mbailte agus ngarastúin nua, seachas an lucht plandála a shocrú i pócaí scoite de thalamh a bhí choigiste ó na Gaeil, Níos mó na sin, bheadh toirmeasc sainráite ar na húinéirí talún nua tionóntaí Éireannacha a ghlacadh agus bheadh orthu tionóntaí a allmhairiú ó Shasana agus ó Albain. Bheadh cosc ar na plandálaithe talamh a dhíol do na hÉireannaigh.

Ba é an dara mórfhachtór a d'imir tionchar ar an Phlandáil ná an idirbheartaíocht idir grúpaí leasa éagsúla ar thaobh na Breataine. Bhí príomhúinéirí talún le bheith ina Ghealltóirí, fir saibhir ó Shasana agus ó Albain a gheall go dtógaidís tionóntaí as gcuid eastát féin leo ón Bhreatain. Dheonaítí thart ar 3,000 acra (12 km ²) an duine orthu, ar choinníoll go lonnaídís ar a laghad 48 fear fásta (lena n-áirítear ar a laghad 20 teaghlach) a raibh orthu bheith ina gcainteoirí Béarla agus ina bProtastúnach. Mar sin féin, d'éirigh le fheachtas na n-ársaí chogaidh in Éirinn ( ar a dtugtar Seirbheoirí) agus a bhí faoi stiúir Arthur Chichester, gur chóir go mbronnfar deontas talún dá gcuid féin orthu. Ós rud é nach raibh go leor caipitil príobháideacha acu chun an coilíniú a mhaoiniú, thug Cathair Londain (an earnáil airgeadais i Londain) fóirdheontas dóibh chun rannpháirtíocht a ghlacadh san tionscnamh. Deonaíodh freisin a bhaile féin (Doire, a ainmníodh go hoifigiúil 'Londonderry', cé go dtugtaí Doire uirthi go hiondúil sa ghnáthchaint) agus tailte dóibh. Ba í Eaglais na hÉireann an mórfhaighteoir deireanach eile, bronnadh na heaglaisí agus na tailte go léir a bhí roimhe sin in úinéireacht ag an Eaglais Chaitliceach Rómhánach uirthi. Bhí sé i gceist go n-iompaíodh cléir ó Shasana agus ón Pháil na Gaeil ina bProtastúnach.

Plandálacha déanacha (1610–1641)[athraigh | edit source]

Chomh maith le Phlandáil Uladh, tharla roinnt plandálacha beaga eile faoi réimeas na Ríthe Seacaibíteacha - Séamas I agus Séarlas I - go luath sa 17ú céad. Tharla an chéad cheann díobh seo i dtuaisceart Chontae Loch Garman sa bhliain 1610, áit a tharla coigistiú tailte ón gClann Mhic Murrough Caomhanach.

Ós rud é go bhfuair an chuid is mó de na teaghlaigh le talamh in Éirinn í trí choigistiú éigeantach, sna ceithre chéad bliain roimhe sin, cé is moite de na Nua-Ghaill, ní raibh teideal dlíthiúil cuí ach ag fíorbheagán acu.

Dá thoradh sin, d'fhonn teideal cuí a fháil bhí iallach orthu an ceathrú cuid dá gcuid tailte a chailliúint. Úsáideadh an polasaí seo i gcoinne na gCaomhanach i Loch Garman agus ina dhiaidh sin in áiteanna eile freisin, chun eastáit na gCaitleachach a bhriseadh suas (ach go háirithe cinn na nGael) ar fud na tíre). Tar éis an fhasaigh a leagadh síos i Loch Garman, bhí plandálacha beaga eile curtha ar bun i Laois agus Uíbh Fhailí, An Longfort, Liatroim agus Tiobraid Árann Thuaidh.


Chun sampla amháin a ghlacadh, sa bhliain 1626 bhunaigh an rí Séamas I a theideal úinéireachta ar Osraí Uachtarach i gContae Laoise, ina iomlán, lena n-áirítear mainéar Uí Fhairchealláin.

D'éiligh Séamas oidhreacht ríoga ón teaghlach de Clare ag an cúistiúnacht talún a tionóladh i bPort Laoise (nó Maryborough) agus thionscain sé plandáil an limistéir, sa bhliain 1626. Dhiúltaigh John Fitzpatrick, Barún Osraí Uachtarach, mainéar Bhaile an Chaisleáin a chur faoi bhráid na plandála. Sa bhliain 1537, d'aontaigh Brian MacGiolla Phádraig, sinsearach Fitzpatrick, Osraí Uachtarach a ghéilleadh don rí Anraí VIII agus athbhronnadh an tiarnas faoi dhlí Shasana dó agus ceapadh é ina Bharún Osraí Uachtarach, sa bhliain 1541.

Éirí Amach 1641[athraigh | edit source]

I mí Dheireadh Fómhair 1641, tar éis drochfhómhair agus in aeráide pholaitiúil bhagartha, sheol Féilim Ó Néill ceannairc, ag súil casaoidí éagsúla na n-úinéirí talún Caitliceach a cheartú. Mar sin féin, nuair a bhí an t-éirí amach ar siúl, tháinig fearg na nGael chun fiuchta i gCúige Uladh i n-ionsaithe neamhairdiúila ar na coilínigh. D'ionsaigh na Caitlicigh Éireannacha na plandálacha ar fud fad na hÉireann, ach go háirithe i gCúige Uladh. Thuairiscigh scríbhneoirí Sasanacha ag an am go raibh os cionn 100,000 íospartach Phrotastúnach básaithe ach mheas William Petty, ina suirbhé sna 1650í, go bhfuair thart ar 30,000 bás. Le déanaí, áfach, tugtar le fios ó thaighde bunaithe ar scrúdú na dtaiscí a d'fhág na dídeanaithe Protastúnacha, a bailíodh sa bhliain 1642, gur maraíodh 4,000 coilínigh go díreach san eachtra agus b'fhéidir suas le 12,000 eile ó ghalar nó easnamh tar éis iad a bheith díbeartha as a dtithe.

Coigistiú talaimh d'fhorsaí Chromail(1652)[athraigh | edit source]

Bhí Éireannaigh na Comhdhála ag súil ar bhua na Ríogach i gCogadh na dTrí Ríocht, ionas go bhféadfadh siad a bheith dílis do Shéarlas I agus iachall a chur air glacadh leis i n-éileamh - lena n-áirítear caoinfhulaingt reiligiún i gcomhair na gCaitliceach, féin-rialtas na hÉireann agus deireadh a chur le polasaí plandála. Mar sin féin, cloíodh lucht tacaíochta an Rí, i gCogadh Cathartha Shasana ag lucht tacaíochta na Parlaiminte (Parliamentarians) nó na 'Maolchinn' faoi cheannas Chromail. Bhí lucht Chromail tiomanta i dtreo athghabháil na hÉireann agus bearta a dhéanamh chun go bpionósófar iad siúd a bhí freagrach as Éirí Amach 1641. Sa bhliain 1649, bhain Cromail agus a Mhodh-Arm Nua tír na hÉirinn amach agus sa bhliain 1652, bhí an concas ina iomlán beagnach aige.

Socraíocht ina dhiaidh sin[athraigh | edit source]

I gcás an chuid eile den 17ú haois, rinne na Caitlicigh in Éirinn iarracht fáil réidh le Acht an tSocraithe. Bhain siad seo amach, go hachomair, faoin rí Séamus II, i rith Chogadh an Dá in Éirinn, ach spreag briseadh na Seacaibíteach bhabhta eile de choigistiú talún. Chonaic na 1680í agus 90í tonn mhór eile lonnaíochta in Éirinn (cé nach phlandáil eile í). Ba Albanaigh go príomha iad na daoine nua seo, na mílte díobh ag éalú ó ghorta ó ísealchríoch agus ó dheisceart na hAlban. Ba ag an bpointe seo a rinneadh an pobal Protastúnach agus daoine de shliocht na hAlban (ar Phreispitéirigh iad de ghnáth) tromlach glan de dhaonra Chúige Uladh. Lonnaigh grúpa eile in Éirinn ag an am seo freisin, na Úgónaigh, a bhí díbeartha as an Fhrainc tar éis aisghairme Fhorógra Nantes, sa bhliain 1685. Ba iarshaighdiúirí cuid mór de na Francaigh, a throid ar an taobh Chlann Bhullaí in Éirinn.

Torthaí fadtréimhseacha[athraigh | edit source]

Dáileadh na bProtastúnach in Éirinn, 1861-1991

Bhí tionchar domhain ag na plandálacha ar Éirinn ar bhealaí éagsúla. An chéad cheann, ba ea scrios na n-uasaicmí dúchasach agus curtha ina n-ionad, Cinsealacht Phrotastúnach, de bhunadh na Breataine-(Sasanaigh den chuid is mó) úinéirí talún Protastúnach. Bhí a seasaimh teanntaithe ag na Péindlíthe, a dhiúltaigh cearta polaitiúla agus talamh do Chaitlicigh agus go feadh méid éigin do Phreispitéirigh.