Dónall Ó Conaill

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Dónall Ó Conaill
Daniel O'Connell - Project Gutenberg 13103.jpg

Teachta Parlaiminte
In oifig
1828 – 1847

Ardmhéara Bhaile Átha Cliath
In oifig
1841 – 1842
Réamhtheachtaí: John Kingston James
Comharba: George Roe

Dáta breithe 6 Lúnasa, 1775
  Cathair Saidhbhín, Éire
Dáta báis 15 Bealtaine, 1847
  Genova, an Iodáil
Páirtí Compántas na gCaitliceach

Polaiteoir Éireannach as Ciarraí ab ea Dónall Ó Conaill (6 Lúnasa, 177515 Bealtaine, 1847). Bhí sé i gcoinne Acht an Aontais, agus d’oibrigh sé go dian chun saoirse na gCaitliceach a bhaint amach, iarracht ar a dtugtar Fuascailt na gCaitliceach. Toghadh é go Westminster sa bhliain 1828. Tugadh saoirse iomlán do na Caitlicigh sa bhliain 1829.[fíoras?] Cailleadh an Conallach sa bhliain 1847, agus cáil air ar fud na hEorpa faoin am sin.

Breith agus oideachas[athraigh | edit source]

Rugadh Dónall láimh le Cathair Saidhbhín sa bhliain 1775. Bhí muintir Uí Chonaill go maith as. D'fhreastail sé ar scoil scairte i gContae Chorcaí ar dtús. Chuaigh sé thar lear go dtí an Fhrainc chun staidéar a dhéanamh ar an dlí, agus bhain sé céim amach. Rinneadh abhcóide de. Chuaigh sé le polaitíocht níos déanaí.

Ó Conaill sa bhéaloideas, agus an Ghaeilge[athraigh | edit source]

Is iomaí scéal béaloidis a bhaineann leis na héachtaí a rinne an "laoch cliste" seo,

Dónall Ó Conaill ó Dhoire Fhíonáin
ós aige a bhí an teanga líofa bhlasta doibh
do labhair sé go líofa leo
bíodh is gan aon bhladar leo

mar a deir dán Corcaíoch ón 19ú céad.

Bhí Gaeilge aige ó dhúchas, agus bhí Béarla líofa aige chomh maith. Chabhraigh an dátheangachas seo leis mar abhcóide agus mar pholaiteoir. Nuair a saolaíodh an Conallach, ba í an Ghaeilge teanga fhormhór mhuintir na hÉireann, ach bhí an Sacs-Bhéarla riachtanach i rialtas na nGall. Tá a lán scéalta béaloidis ann a thugann le fios go raibh an Ghaeilge go paiteanta aige, agus é sásta úsáid a bhaint aisti mar theanga rúnda. San am céanna, bhí sé den tuairim go raibh an Béarla ní b'úsáidí agus ní b'oiriúnaí don tsochaí chomhaimseartha a bhí ag forbairt agus ag dul chun tionsclaíochta, agus é ag tabhairt le fios gur rud maith, nó rud nádúrtha ar a laghad, a bheadh ann dar leis féin dá rachadh an Ghaeilge in éag. Bhí an dearcadh seo ag teacht leis an aisling a bhí aige i gcúrsaí eile freisin: dúirt sé go hoscailte go raibh sé ag teastáil uaidh "Briotanaigh thiar" nó West Britons a dhéanamh de na Gaeil - is é sin, daoine a mbeadh cearta sibhialta, teanga agus cultúr na Sasanach acu.

Scéal tipiciúil béaloidis faoin gConallach agus an Ghaeilge[athraigh | edit source]

Dónall Ó Conaill, le George Hayter.

Fuair Dónall Ó Conaill cuireadh dinnéir i Londain agus cuireadh nimh ina chupán. Ach bhí cailín ó Éirinn ann agus bhí Gaeilge aici. Bhí a fhios aici go raibh an nimh curtha ina chupán agus theastaigh uaithi gaoth an fhocail a thabhairt do Dhónall. Bhí Dónall ann agus é ar chlíothán an bhoird, agus tháinig an cailín agus gach aon ní aici á chur ar an mbord i gcóir an dinnéir; agus bhí stíobhard ag socrú an bhia - a phláta féin agus a chupán féin aige á chur ar a aghaidh amach. Ghabh an cailín isteach agus labhair sí:

"A Dhónaill Uí Chonaill, an dtuigeann tú Gaeilge?"

"Tuigim go maith í, a chailín ó Éirinn."

"Tá nimh i do chupán a mharódh na céadta!"

"Maith tú, a chailín, is tabharfaidh mé spré duit."

Thóg sé a chupán féin agus chuir sé anonn é go tiubh agus thóg sé cupán eile. Maraíodh fear eile ansin ina ionad féin.[1][2]

Fuascailt na gCaitliceach[athraigh | edit source]

Pictiúr de "Daniel O'Connell, the Great Irish Liberator".

Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill deireadh iomlán a chur leis na Péindlíthe. Bhunaigh sé Cumann na gCaitliceach sa bhliain 1823 chun an cuspóir seo a bhaint amach. D'eagraigh sé cruinnithe ollmhóra oscailte ar fud na hÉireann. Bhíodh na mílte duine i láthair le cluais éisteachta a thabhairt dó.

Is léir go ndeachaigh na sluachruinnithe seo go mór mór i gcion ar mhuintir na hÉireann chomh maith le hilmheáin (nuachtáin) na linne, ach lenár linn féin, is minic a fuair lucht athbheochana na Gaeilge locht ar an gConallach, ó nach labhraíodh sé ach Béarla le lucht a éisteachta, fiú in Iarthar na hÉireann, áit nach raibh "léann ná Béarla" ag an gcuid ba mhó den chosmhuintir [tagairt?]. Is é an míniú is minicí a thugtar ar an mBéarlóireacht seo ná go raibh sé ag díriú ar na nuachtáin[tagairt?]. Is é sin, ní raibh gá leis an nGaeilge, ó bhí na Gaeilgeoirí bochta ag tacú leis cheana féin, ach san am céanna, bhí gá leis an mBéarla, ó chaithfeadh sé lucht léite na nuachtán a chur ar athrú comhairle faoi chúis na gCaitliceach. Ba é oighear an scéil, áfach, ná gur thosaigh cainteoirí dúchasacha na Gaeilge ag ceapadh gurbh é an Béarla teanga na polaitíochta, ó nach raibh ach Béarla á labhairt ag fear a n-ionadaíochta féin.

Bhailigh sé pingin amháin in aghaidh na míosa ó gach ball den Chumann. (Iarradh ar gach duine sa tír pingin in aghaidh na seachtaine a íoc leis an gCumann, ach é sin a bheith ar a n-acmhainn acu.) Tugadh "an Cíos Caitliceach" ar an airgead seo toisc gur ghnách é a bhailiú Dé Domhnaigh ag doras an tséipéil.

Sheas an Conallach sna toghcháin i gContae an Chláir sa bhliain 1828. Bhuaigh sé an toghchán, ach ní raibh cead ag Caitliceach ar bith bheith ina bhall den Pharlaimint Ghallda ag an am sin. Cuireadh dlí nua i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an rialtas Gallda go mbeadh éirí amach eile ann in Éirinn dá ndiúltófaí ionadaí na hÉireann faoina cheart. Bhí a aidhm bainte amach ag an gConallach ansin. (Tagairtí don pharagraf seo?)

Aisghairm Acht an Aontais[athraigh | edit source]

An Conallach ag cur in aghaidh Acht an Aontais.

Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill deireadh a chur le hAcht an Aontais. Thaistil sé ar fud na hÉireann agus é ag labhairt leis an gcosmhuintir ag a chuid cruinnithe móra millteanacha. Bhí timpeall is 250,000 duine i láthair ag ollchruinniú de chuid an Chonallaigh i dTeamhair ar an 15 Lúnasa 1843. Gheall sé do mhuintir na tíre go gcuirfí Acht an Aontais ar ceal.

D'eagraigh sé cruinniú ollmhór ar an 8 Meán Fómhair i gCluain Tarbh, agus an chuma ar an scéal go mbeadh na céadta míle de dhaoine i láthair. Bhí eagla ar rialtas na Breataine mar mheas siad go raibh sé ag éirí róchumhachtach. Cuireadh saighdiúirí agus longa breise go Baile Átha Cliath agus chuir príomh-aire na Breataine, Sir Robert Peel, cosc ar an gcruinniú. Níor ghlac an Conallach le foréigean, nó níor theastaigh uaidh cogadh a chothú. Mar sin, bhí sé sásta an cruinniú a chealú. De bharr an chineál seo géilliúlachta, áfach, thosaigh an Conallach ag cailleadh na gnaoi a bhí ag muintir na hÉireann air go dtí sin.

Dealbh chuimhneacháin i mBaile Átha Cliath ar Shráid Uí Chonaill, le John Henry Foley

Gabhadh an Conallach, cuireadh tréas ina leith air agus gearradh bliain príosúnachta air. Scaoileadh saor é nuair a bhí trí mhí caite aige sa phríosún, áfach .

Bás agus Oidhreacht[athraigh | edit source]

Fuair Ó Conaill bás i Genoa agus é ar a bhealach go dtí an Róimh sa bhliain 1847. Bhí sé 71 bliain d'aois. Cuireadh a chorp san uaigh i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath.

Ó chaith an Conallach dúthracht a shaoil ag iarraidh cearta sibhialta a bhaint amach do na Caitlicigh, tugtar an Liberator air as Béarla. Is é an gnáth-théarma Gaeilge a úsáidtear inniu leis an Liberator a aistriú ná an Fuascailteoir, ach deir Ríonach Uí Ógáin ina leabhar faoin gConallach i mbéaloideas na hÉireann, Immortal Dan, gurbh é an Saoirseoir an leagan is minicí a bhíonn sa bhéaloideas, mura mbaintear úsáid as an bhfocal Béarla scun scan. Tugtar an 'Great Agitator' freisin air, a bhféadfaí an Gríosóir Mór a thabhairt i nGaeilge air.

Spreag tuairimí agus éachtaí Uí Chonaill daoine ar fud na cruinne, ina measc Mahatma Gandhi (1869–1948) agus Martin Luther King (1929–1968). Dúirt William Makepeace Thackeray (1811–1863) leis: “you have done more for your nation than any man since Washington ever did.” Dar le William Gladstone (1809–1898), ba é an Conallach “the greatest popular leader the world has ever seen.” I litir chuig Madame Hanska scríobh Honoré de Balzac (1799–1850) “Quatre hommes auront eu une vie immense : Napoléon, Cuvier, O’Connell et je veux être le quatrième. Le premier a vécu la vie de l’Europe; il s’est inoculé des armées! Le deuxième a épousé le globe! Le troisième s’est incarné un peuple!”[3] “ Dar le Jean-Henri Merle D’Aubigne (1794–1872), ba é Dónall Ó Conaill an t-aon fhear amháin a raibh cumhacht mar chumhacht Martin Luther aige. Scríobh William Grenville (1759–1834) “history will speak of him as one of the most remarkable men that ever lived.”

Tugtar Sráid Uí Chonaill ar na príomhshráideanna i mBaile Átha Cliath agus i Luimneach agus ar shráideanna i roinnt bailte eile in ómós dó.

Tagairtí[athraigh | edit source]

  1. Foinse 1: Leathanach a 315 sa leabhar: Seanachas ó Chairbre 1. Seán Ó Cróinín a thóg síos, Donncha Ó Cróinín a chuir in eagar. Comhairle Bhéaloideas Éireann, an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath 1985. Caighdeánaíodh an sliocht seo le haghaidh na Vicipéide.
  2. Foinse 2: Leathanach a 268 sa leabhar: O'Donnell, Jim, agus Seán de Fréine: Ciste Cúrsaí Reatha. An Foras Riaracháin, Baile Átha Cliath 1992.
  3. Lettre à Madame Hanska du 6 février 1844, Correspondance intégrale réunie et annotée par Roger Pierrot, Garnier, Paris, 1960-1969, 5 vol. t.IV (1840-avril 1845), p.205.

Naisc[athraigh | edit source]