Contae Phort Láirge

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Contae Phort Láirge
Island of Ireland location map Waterford.svg
Achar: 1,832 km²
Príomhbhaile: Dún Garbháin
Daonra: 113,795 (2011)
Cúige: An Mhumhain

I ndeisceart Chúige Mumhan atá Port LáirgeContae Phort Láirge. Is é Port Láirge an 21ú contae is mó in Éirinn, leis an 20ú daonra is mó[1]. An contae is lú, leis an daonra is lú, i gCúige Mumhan atá ann. Is é an t-ainm Sean-Lochlainnise VeðrafjǫrðrVedrarfjord bunús ainm Béarla an chontae, Waterford.

Stair[athraigh | edit source]

Na Déise[athraigh | edit source]

Ba Ghaeil iad na Déise a chuir fúthu sa cheantar. Deir na seanscéalta go raibh ar na Déíse teitheadh ón tuaisceart (nó ón mBreatain Bheag) agus gur ansin a tháinig an treibh seo chun an cheantair. Úsáidtear an téarma "Déise" fos sa lá atá inniu ann agus is barúntachtaí in iarthar an chontae iad Na Déise laistrigh den Drom agus Na Déise lasmuigh den Drom. Deirtear go raibh an Chríostaíocht ann sular tháinig Pádraig Naofa go hÉirinn, mar gheall ar an obair a bhí déanta ag Naomh Deaglán na hAirde Móire. Is ionann seanchríoch na nDéise agus deoise Chaitliceach an lae inniu, Port Láirge agus Lios Mór. Tháinig na Lochlannaigh go dtí an ceantar timpeall na bliana 800. Bhunaigh siad bailte, ina measc Port Láirge, Vedrarfjord, sa bhliain 853. Sin mar a fuair Baile na nGall agus Heilbhic a n-ainmneacha chomh maith.

Tíreolaíocht[athraigh | edit source]

Tá dhá shliabhraon suite i gContae Phort Láirge, Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh agus Sléibhte an Chomaraigh. An áit is airde sa chontae ná Cnoc Mhaoldomhnaigh (794 méadar). Is iomaí abhainn atá ann freisin, ina measc an tríú habhainn is faide in Éirinn, an tSiúir (194 ciliméadar), agus an ceathrú habhainn is mo in Éirinn, an Abhainn Mhór (168 ciliméadar). Tá breis is 30 trá suite ar chósta bolcánach an chontae.

Suíomh[athraigh | edit source]

Pobail[athraigh | edit source]

Daonra
Bliain Daonra ±%
1653 13,136
1659 13,286 +1.1%
1821 76,103 +472.8%
1831 85,217 +12.0%
1841 196,187 +130.2%
1851 164,035 −16.4%
1861 134,252 −18.2%
1871 123,310 −8.2%
1881 112,768 −8.5%
1891 98,251 −12.9%
1901 87,187 −11.3%
1911 83,966 −3.7%
1926 78,562 −6.4%
1936 77,614 −1.2%
1946 76,108 −1.9%
1951 75,061 −1.4%
1956 74,031 −1.4%
1961 71,439 −3.5%
1966 73,080 +2.3%
1971 77,315 +5.8%
1979 87,278 +12.9%
1981 88,591 +1.5%
1986 91,151 +2.9%
1991 91,624 +0.5%
1996 94,680 +3.3%
2002 101,546 +7.3%
2006 107,961 +6.3%
2011 113,795 +5.4%

Barúntachtaí[athraigh | edit source]

Tá naoi mbarúntacht i gContae Phort Láirge (an bharúntacht go léir nó cuid di). Seo iad na barúntachta, i mBéarla agus i nGaeilge.

  • Coshmore and Coshbride, Cois Abha Móire agus Cois Bhríde
  • Decies-within-Drum, Na Déise laistigh den Drom
  • Decies-without-Drum, Na Déise lasmuigh den Drom
  • Gaultiere, An Ghailltír
  • Glenahiry,Gleann na hUidhre
  • Kilculliheen, Cill Choilchín
  • Middlethird, An Trian Meánach
  • Upperthird, Uachtar Tíre
  • Waterford City, Cathair Phort Láirge

Cathracha, bailte agus sráidbhailte[athraigh | edit source]

Barúntachtaí[athraigh | edit source]

Cultúr[athraigh | edit source]

Tíreolaíocht[athraigh | edit source]

Bailte fearainn[athraigh | edit source]

Na bailte is mó[athraigh | edit source]

An chathair[athraigh | edit source]

Is í Port Láirge an chathair is tábhachtaí in oirdheisceart na tíre í, agus í ar an séú ceann is mó sa tír. B'iad na Lochlannaigh a bhunaigh í sa bhliain 914, agus mar sin, an chathair is sine in Éirinn atá ann.

Is é Túr Raghnaill i bPort Láirge an foirgneamh cathrach is sine in Éirinn, agus é ainmnithe as bunaitheoir na cathrach, Raghnall nó Rögnvaldur as Íoslainnis.

Port Láirge agus Abhainn na Siúire san oíche

Sníonn an tSiúir tríd an gcathair, agus b'í an abhainn seo a chuir tús le stair fhada na cathrach i gcúrsaí na farraige. Tá cuan Phort Láirge ar cuanta tábhachtacha na tíre le corradh is míle bliain, agus bhí an longcheártaíocht an-tábhachtach mar shlí bheatha sa chathair sa 19ú haois.

Sa bhliain 2006, bhí cónaí ar 49,240 duine sa chathair. Bhí 45,775 duine acu ina gcónaí laistigh de chríocha na cathrach féin, agus 3,465 lonnaithe sna bruachbhailte atá suite ar thaobh Chontae Chill Chainnigh.

Cultúr[athraigh | edit source]

Gaeltacht na nDéise[athraigh | edit source]

Gaeltacht na nDéise suite ar chósta Chontae Phort Láirge sé mhíle siar ó dheas ó bhaile Dhún Garbhán. Cuimsíonn sí dhá pharóiste, an Seanphobal agus paróiste na Rinne. Tá giota beag de pharóiste na hAirde Móire mar chuid di freisin.[2] Is í Gaeltacht na nDéise an dara Gaeltacht oifigiúil is lú in Éirinn: clúdaíonn sí achar de 6,110 heicteár (23.59 míle cearnach). Tá traidisiún láidir Gaelainne, ceoil, amhránaíochta, ealaíona agus spóirt sa cheantar.

Spórt[athraigh | edit source]

Cluichí Gaelacha[athraigh | edit source]

Iomáint[athraigh | edit source]

Tá an-suim ag muintir Chontae Phort Láirge san iomáint. Bhain foireann na sinsear Craobh na hÉireann sna blianta 1948 agus 1959, agus ghnóthaigh siad Craobh na Mumhan sna blianta 1938, 1948, 1957, 1959, 1963, 2002, 2004, 2007 agus 2010.

Peil[athraigh | edit source]

Níl an pheil chomh fairsing leis an iomáint sa chontae. Ghlac foireann an chontae páirt i gcluiche ceanais na hÉireann sa bhliain 1898 ach buaileadh iad i gcoinne Átha Cliath.

Sacar[athraigh | edit source]

I measc na n-imreoirí cáiliúla a rugadh nó a tógadh sa chontae tá Jim Beglin, John O'Shea, Daryl Murphy, Stephen Hunt agus Noel Hunt.

Glacann Port Láirge Aontaithe, foireann atá lonnaithe i gcathair Phort Láirge, páirt sa chéad roinn i Sraith na hÉireann. Bunaíodh an cumannn mar Waterford Football Club sa bhliain 1930, agus is ansin a d'imir siad i Sraith na hÉireann den chéad uair. Athraíodh an t-ainm chuig Waterford United sa bhliain 1982.

Tagairtí[athraigh | edit source]

  1. Corry, Eoghan (2005). "The GAA Book of Lists": 186-191. Hodder Headline Ireland. 
  2. http://www.beo.ie/index.php?page=archive_content&archive_id=2
  • An Dr. John Walsh: 'Ó Heilbhic go Heilsincí: Gaeltacht na nDéise i gcomhthéacs idirnáisiúnta teanga’. Cur i láthair ag "Tionól an tSamhraidh", scoil samhraidh Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge agus Chomhairle Contae Phort Láirge, An Rinn, Co. Phort Láirge, 8 Iúil 2005
  • Walsh, J., 2005. ’An Ghaeilge agus an fhorbairt shoch-eacnamaíoch i nGaeltacht na nDéise’. An Linn Bhuí: Iris Ghaeltacht na nDéise, Uimh. 9, 2005, 138-156.

Naisc sheachtracha[athraigh | edit source]


Contaetha na hÉireann
Connachta: | Gaillimh | Liatroim | Maigh Eo | Ros Comáin | Sligeach
Ireland trad counties named ga.svg
Laighin: Baile Átha Cliath (An chathair/Fine Gall/Contae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin/Áth Cliath Theas) | Ceatharlach | Cill Chainnigh | Cill Dara | Cill Mhantáin | An Iarmhí | Laois | Loch Garman | An Longfort | | An Mhí | Uíbh Fhailí
An Mhumhain : Ciarraí | An Clár | Corcaigh | Luimneach | Port Láirge | Tiobraid Árann (Tiobraid Árann Thuaidh/Tiobraid Árann Theas)
Ulaidh: Aontroim | Ard Mhacha | An Cabhán | Doire | Dún na nGall | An Dún | Fear Manach | Muineacháin | Tír Eoghain
An deighilt pholaitiúil: Poblacht na hÉireann agus Tuaisceart Éireann