An Bíobla as Gaeilge

Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.

Bhí aithne ag na Gaeil ar an leagan Laidine den Scrioptúr Naofa ón uair a tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn sa chúigiú haois, ach ní raibh aon leagan Gaeilge den Bhíobla ann go dtí deireadh na séú haoise déag, tráth ar bheartaigh an Eaglais Bhunaithe an Tiomna Nua a aistriú.

Ullmhaíodh cló-aghaidh Ghaelach chuige seo agus ba é Seán Ó Cearnaigh a d’úsáid í chun Aibidil Gaoidheilge agus Caiticiosma a phriontáil. Eisean agus beirt chléireach eile, Nioclás Bhailís agus Fearganainm Ó Domhnalláin, a chuir tús leis an obair aistriúcháin féin, ach ba é Uilliam Ó Domhnaill, a bhí le bheith ina Ardeaspag ar Thuam ina dhiaidh sin, a chuir an obair i gcrích agus a d'fhéach chuige gur foilsíodh an leabhar. Maítear go bhfuil an leagan Gaeilge seo den Tiomna Nua bunaithe ar an mbuntéacs Gréigise, rud a thugann léamh mionchruinn an téacs le fios chomh maith. Chuaigh an Domhnallach go Londain chun cóip den leabhar a bhronnadh ar Eilís I, ach ní fios ar tugadh an leabhar di sular shíothlaigh sí.

Sna 1630í, i ndiaidh do William Bedell é a spreagadh chun oibre, chrom Muircheartach Ó Cionga ar an Sean-Tiomna a aistriú ó Bhéarla go Gaeilge, agus é i dtuilleamaí Bhíobla Shéamais mar bhuntéacs. Cé gur cailleadh Bedell sula ndeachaigh an leagan seo i gcló, níor ligeadh an saothar i ndearmad. Thug Denis Sheridan agus Henry Jones don iar-Íosánach Andrew Sall é. In Oxford a bhí cónaí ar Sall, ach d’fhill sé ar Éirinn nuair a d’iarr Robert Boyle air cuidiú le haistriú na scrioptúr go Gaeilge. D’íoc Boyle as Tiomna Nua Uí Dhomhnaill a chur in athchló agus scríobh Sall réamhrá i mBéarla don leabhar seo a bhí bunaithe ar an mbrollach i dTiomna Nua Fraincise na Jansenach. Cé gur scoláirí Éireannacha ó Choláiste na Trionóide a scríobh an Tiomna Nua seo (an dara leagan Gaeilge) is i Londain a foilsíodh é, in 1682. Robert Everingham a d’fhoilsigh é, agus baineadh úsáid as cló-aghaidh nua Ghaelach a d’ullmhaigh Joseph Moxton. Trí bliana ina dhiaidh sin d’fhoilsigh Everingham an leagan Gaeilge den Sean-Tiomna agus arís, is i mBaile Átha Cliath a scríobhadh agus i Londain a foilsíodh é. Ba é Aodh Ó Raghallaigh, scoláire Éireannach a d’fhostaigh Boyle, a chuir an Sean-Tiomna agus an Tiomna Nua in eagar faoi aon chlúdach amháin sular cuireadh i gcló iad. Bhí na hApacrafa i leagan Bedell ach ó tharla gur Phiúratánach é Boyle, chuir sé in aghaidh a bhfoilsithe.

Sa bhliain 1690 réitigh agus d’fhoilsigh Robert Kirk eagrán de Thiomna Nua Uí Dhomhnaill agus de Shean-Tiomna Bedell sa chló Rómhánach; Boyle a d’íoc as arís. Bhí sé beartaithe an leabhar seo a úsáid in Albain, ach níor thuig na hAlbanaigh an cineál Gaeilge a bhí ann. (Níor tiontaíodh an Bíobla ina iomláine go Gaeilge na hAlban roimh an mbliain 1801.)

Cuireadh Bíobla Uí Dhomhnaill agus Bedell i gcló arís agus arís eile le linn na naoú haoise déag agus is mór an úsáid a bhain na Caitlicigh féin as. D’athchóirigh Earnán de Siúnta aistriúchán Uí Dhomhnaill agus foilsíodh i mBaile Átha Cliath é sa bhliain 1952. Thar cionn Eaglais na hÉireann rinne Cosslett Ó Cuinn aistriúchán úr ar an Tiomna Nua ón nGréigis agus ón "Standard Revised Edition" agus foilsíodh sa bhliain 1970 é. Faoi stiúir Phádraig Uí Fhiannachta, foilsíodh i Má Nuad sa bhliain 1981 an chéad aistriúchán Caitliceach den Bhíobla ina iomláine (na leabhair Dheotracanónta san áireamh) ó na bunteangacha inar scríobhadh é.

Foinsí[athraigh | edit source]

  • An Bíobla in Éirinn, Leachtaí Cholm Cille XX, Má Nuad, 1990
  • Breatnach, Deasún, Bedell and the Irish version of the Old Testament, Conradh na Gaeilge, 1971
  • McCaughey, Terence, Dr Bedell and Mr King : the making of the Irish Bible, Dublin Institute for Advanced Studies, School of Celtic Studies, 2001
  • Ó Glaisne, Risteárd, Cosslett Ó Cuinn, Coiscéim, 1986
  • Williams, Nicholas, 'The Bible in Irish', The Encyclopedia of Ireland, Gill & Macmillan Ltd, 2003
  • Williams, Nicholas, I bPrionta i Leabhar, An Clóchomhar, 1986

Naisc Sheachtracha[athraigh | edit source]